Nowa opinia Rzecznika Generalnego TSUE wyznacza restrykcyjny kierunek

Naczelny Sąd Administracyjny skierował do Trybunału Sprawiedliwości UE pytanie prejudycjalne dotyczące jednego z najczęstszych scenariuszy sukcesyjnych w polskich firmach rodzinnych: czy darowizna całego przedsiębiorstwa na rzecz dwóch osób (po 50% udziałów każda), które następnie wnoszą te udziały do wspólnej spółki jawnej, może korzystać z wyłączenia z VAT, jeżeli działalność ma być w praktyce kontynuowana przez tę spółkę?

13 maja 2026 r. Rzecznik Generalny TSUE przedstawił opinię w tej sprawie. Jej konkluzja jest jednoznaczna – i niekorzystna dla podatników. Zdaniem Rzecznika art. 19 dyrektywy VAT nie znajduje zastosowania do takiej darowizny.  

Jeżeli Trybunał podzieli to stanowisko, konsekwencje dla planowania sukcesji biznesowej w Polsce mogą być daleko idące. W praktyce oznacza to, że sposób formalnego „opakowania” darowizny przedsiębiorstwa może przesądzić o obowiązku zapłaty VAT, nawet jeśli ekonomiczny efekt końcowy jest identyczny jak przy klasycznym zbyciu przedsiębiorstwa jednemu następcy.

(Dalsza część artykułu pod materiałem wideo)

Zobacz film: Odliczenie VAT naliczonego – zasady

Ustawa VAT wprowadza jedną prostą zasadę dotycząca odliczania podatku. Mianowicie odliczyć możemy wszystko, co związane jest z prowadzeniem działalności gospodarczej. Jak wygląda to w praktyce? Zapraszamy na film.

Stan faktyczny – prosta sprawa, złożony problem

Sprawa dotyczy przedsiębiorczyni prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą, która zamierzała nieodpłatnie przekazać (w formie darowizny) całe przedsiębiorstwo swoim dwóm córkom – po 50% udziałów dla każdej z nich. Córki nie planowały samodzielnie prowadzić działalności gospodarczej. Ich zamiarem było niezwłoczne wniesienie otrzymanych udziałów do wspólnej spółki jawnej, która miała kontynuować działalność matki w zasadniczo niezmienionej formie.

Pytanie, jakie NSA postawił Trybunałowi, brzmi: czy taki scenariusz mieści się w pojęciu „przekazania całości majątku” w rozumieniu art. 19 dyrektywy VAT (a w polskim prawie – art. 6 pkt 1 ustawy o VAT).

Istota sporu sprowadza się do konfrontacji dwóch podejść: formalnego (każda czynność oceniana osobno – udział ≠ przedsiębiorstwo) oraz funkcjonalnego (analiza efektu końcowego – przedsiębiorstwo trafia do podmiotu, który faktycznie kontynuuje działalność).

Dotychczasowe stanowisko organów i sądów w Polsce

Zarówno Dyrektor KIS, jak i WSA w Poznaniu przyjęli podejście formalne i restrykcyjne:

  • każda z córek otrzymuje jedynie ułamek prawa własności poszczególnych składników przedsiębiorstwa, a nie przedsiębiorstwo jako całość,
  • sam udział we współwłasności nie umożliwia samodzielnej realizacji zadań gospodarczych,
  • działalność nie będzie kontynuowana przez nabywców (córki), lecz dopiero przez podmiot trzeci – spółkę jawną.

W efekcie transakcja nie korzysta z wyłączenia na podstawie art. 6 pkt 1 ustawy o VAT i podlega opodatkowaniu. Stanowisko to – choć wewnętrznie spójne – pomijało pytanie, czy unijny art. 19 dyrektywy VAT nie wymaga bardziej elastycznej, celowościowej wykładni.

Opinia Rzecznika Generalnego – kluczowe tezy

Rzecznik Generalny potwierdził, że aby wyłączenie z VAT znalazło zastosowanie, muszą być spełnione łącznie dwie przesłanki:

  • przekazany majątek musi umożliwiać prowadzenie samodzielnej działalności gospodarczej,
  • nabywca musi mieć zamiar kontynuowania tej działalności, a nie jej natychmiastowego zbycia lub likwidacji.

Dlaczego przesłanki nie są spełnione?

W ocenie Rzecznika przesłanki te nie zostały spełnione, ponieważ:

  • żadna z córek, otrzymując 50% udziału w przedsiębiorstwie, nie była w stanie samodzielnie prowadzić działalności gospodarczej; podział polegał na przyznaniu ułamka w każdym składniku majątku, a nie na wyodrębnieniu dwóch autonomicznych części tego majątku,
  • córki nie miały zamiaru kontynuować działalności – ich celem było wniesienie udziałów do spółki jawnej; same nie zamierzały zostać podatnikami VAT ani przejąć praw i obowiązków matki w tym zakresie,
  • 19 dyrektywy VAT posługuje się pojęciem „osoby, której przekazano towary” w liczbie pojedynczej, co – zdaniem Rzecznika – wyklucza przekazanie majątku kilku nabywcom w częściach ułamkowych.

Formalizm czy realia gospodarcze? Najciekawszy fragment opinii

Rzecznik nie pominął argumentu funkcjonalnego. Wręcz przeciwnie – poświęcił mu obszerną analizę, co czyni tę opinię szczególnie wartościową dla praktyki. Patrząc na cały łańcuch czynności kompleksowo, efekt końcowy jest jednoznaczny: przedsiębiorstwo trafia do spółki jawnej, która kontynuuje działalność w niezmienionej formie. Rzecznik przyznał, że uwzględnienie „realiów gospodarczych" mogłoby prowadzić do uznania tego szeregu czynności za jedną całość i zastosowania art. 19 dyrektywy VAT do końcowego nabywcy (spółki).

Pomimo „atrakcyjności" tego podejścia, Rzecznik wskazał na poważne zastrzeżenia:

  • Problem z „niezwłocznością" – gdzie leży granica? Godziny, dni, tygodnie? Niepewność prawa jest zbyt duża.
  • Niezgodność kwalifikacji – poszczególne czynności (darowizny, aporty) mają inny charakter niż przekazanie majątku. Nie można ich „scalić" w jedną transakcję bez wewnętrznej sprzeczności.
  • Obowiązek badania zamiaru podatnika jest sprzeczny z zasadami VAT – system powinien opierać się na obiektywnym charakterze transakcji, a nie subiektywnych intencjach stron.
  • Podatnik miał wybór – nic nie stało na przeszkodzie, by przekazać przedsiębiorstwo bezpośrednio spółce córek. Konsekwencje podatkowe wynikają z dokonanego wyboru formy, którego nie można „cofać" przez odwoływanie się do realiów gospodarczych.
  • Łączne traktowanie takich czynności mogłoby prowadzić do obchodzenia art. 19 dyrektywy VAT i naruszenia zasady neutralności podatkowej.

Jakie ryzyka dla sukcesji biznesowej w Polsce?

Opinia Rzecznika już teraz pozwala zidentyfikować kilka istotnych zagrożeń:

  • Darowizny „udziałowe" przedsiębiorstwa mogą podlegać VAT. Jeśli przedsiębiorstwo przekazywane jest kilku osobom w częściach ułamkowych, a nie jako funkcjonalna całość jednemu nabywcy – istnieje realne ryzyko, że art. 6 pkt 1 ustawy o VAT nie znajdzie zastosowania.
  • Struktury sukcesyjne „rozbite na etapy" wymagają rewizji. Scenariusz: darowizna na rzecz dzieci → aport do spółki, to popularne rozwiązanie w polskich firmach rodzinnych. Opinia Rzecznika sugeruje, że taki dwuetapowy model może generować obowiązek VAT na pierwszym etapie.
  • Kolejność i forma czynności mają znaczenie podatkowe. Przekazanie przedsiębiorstwa bezpośrednio do spółki (np. jawnej lub komandytowej) prowadzonej przez następców – zamiast do samych następców jako osób fizycznych – może być bezpieczniejsze z perspektywy VAT.
  • Argument „realiów gospodarczych" ma ograniczoną moc. Rzecznik wyraźnie wskazał, że odwoływanie się do ekonomicznego sensu transakcji nie może zastąpić spełnienia formalnych przesłanek przepisu – szczególnie tam, gdzie podatnik mógł wybrać prostszą strukturę.

Co dalej?

Choć opinia Rzecznika Generalnego nie jest wiążąca, praktyka TSUE pokazuje, że często znajduje ona odzwierciedlenie w wyroku. Jeżeli tak stanie się również w tej sprawie, podatnicy planujący sukcesję przedsiębiorstw będą musieli jeszcze staranniej projektować strukturę prawną przekazania biznesu.

Warto również pamiętać, że przed NSA toczy się odrębne postępowanie dotyczące aportu udziałów do spółki jawnej, którego rozstrzygnięcie może dopełnić obraz konsekwencji podatkowych całej struktury.

Jeśli planują Państwo przekazanie przedsiębiorstwa w ramach sukcesji i chcą zweryfikować bezpieczeństwo podatkowe wybranej struktury – zapraszam do kontaktu.

***

CRIDO wspiera przedsiębiorców w planowaniu sukcesji biznesowej, w tym w analizie skutków podatkowych darowizn i innych form przekazywania przedsiębiorstw, ocenie ryzyk związanych z neutralnością VAT, projektowaniu bezpiecznych struktur sukcesyjnych oraz bieżącym doradztwie podatkowym i prawnym.