W modelowym ujęciu proces inwestycyjny przebiega zgodnie z harmonogramem, założony budżet pozostaje nienaruszony, a sprzedaż opodatkowana VAT pojawia się dokładnie w terminach przewidzianych w biznesplanie. Rzeczywistość gospodarcza bywa jednak odmienna: procedury administracyjne ulegają wydłużeniu, instytucje finansujące modyfikują warunki współpracy, koniunktura rynkowa słabnie, a niektórzy kontrahenci wycofują się ze współpracy. W rezultacie zarząd zmuszony jest podjąć trudną, lecz konieczną decyzję o czasowym wstrzymaniu projektu.

(Dalsza część artykułu pod materiałem wideo)

Zobacz film: Sporne środy. Jak odzyskać nadpłacony podatek?

Dowiedz się, jak odzyskać nadpłacony podatek. Eksperci CRIDO omawiają definicję nadpłaty, procedurę, terminy, korekty i najczęstsze błędy podatników.

Skoro inwestycja została zaniechana, a sprzedaż opodatkowana ostatecznie nie wystąpiła – czy organ podatkowy może żądać zwrotu uprzednio odliczonego VAT? Co do zasady nie, choć istnieją wyjątki.

Odliczenie VAT a rezultat inwestycji.

W VAT podstawowe znaczenie ma zasada neutralności - podatek powinien pozostawać neutralny dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. W konsekwencji prawo do odliczenia może powstać już na etapie działań przygotowawczych i pierwszych wydatków inwestycyjnych, nawet jeżeli sprzedaż opodatkowana wystąpi dopiero w przyszłości.

TSUE doprecyzował ten standard m.in. w sprawie C‑268/83 Rompelman, uznając, że czynności przygotowawcze mogą same w sobie stanowić działalność gospodarczą. Jednocześnie Trybunał podkreśla, że organy podatkowe mogą wymagać, aby deklarowany zamiar prowadzenia działalności opodatkowanej był potwierdzony obiektywnymi dowodami.

W rezultacie o prawie do odliczenia decyduje zamiar podatnika na moment ponoszenia nakładów, a nie ostateczny sukces lub niepowodzenie inwestycji.

Zaniechanie inwestycji a trwałość odliczenia

Co do zasady zaniechanie inwestycji nie prowadzi automatycznie do utraty prawa do odliczenia, o ile w momencie ponoszenia wydatków istniał rzeczywisty zamiar wykorzystania ich do działalności opodatkowanej.

W orzecznictwie TSUE C‑110/94, INZO podkreślono, że nie jest dopuszczalne retroaktywne pozbawienie statusu podatnika i prawa do odliczenia wyłącznie z tej przyczyny, że planowana działalność nie doprowadziła do transakcji opodatkowanych - wyjątek stanowią sytuacje oszustwa lub nadużycia.

Szczególnie ważne jest kryterium przyczyn niezależnych od podatnika:

  • C‑37/95, Ghent Coal Terminal – prawo do odliczenia utrzymuje się także wtedy, gdy z powodów niezależnych podatnik nigdy nie wykorzystał nabyć do działalności opodatkowanej.
  • C‑734/19, ITH Comercial Timişoara, jeżeli projekt zaniechano z przyczyn niezależnych i podatnik nadal zamierza wykorzystywać nabyte towary/usługi do działalności opodatkowanej, to korekta odliczenia nie jest wymagana.

Korekta podatku naliczonego – kiedy zaniechanie jednak generuje obowiązki

W praktyce spory z organami podatkowymi rzadko koncentrują się na samym fakcie zaniechania inwestycji. Znacznie częściej punkt sporny stanowi to, czy po zaniechaniu doszło do zdarzeń, które zmieniają ekonomiczne przeznaczenie zakupów albo przerywają ich związek z działalnością opodatkowaną.

Do typowych sytuacji ryzykownych należą w szczególności:

  • przekierowanie nabytych towarów/usług do czynności zwolnionych lub do celów innych niż działalność gospodarcza (zmiana przeznaczenia), oraz
  • czynności rozporządzające po zaniechaniu, zwłaszcza zbycie składników (gruntu/nakładów) w transakcji zwolnionej, które w praktyce bywają oceniane jako okoliczność reaktywująca korektę.

W szczególności znaczenie ma etap inwestycji, ponieważ dla składników oddanych do użytkowania może mieć zastosowanie korekta wieloletnia dokonywana co do zasady przez 5 lat, a dla nieruchomości przez 10 lat, liczona od roku oddania do użytkowania, co powoduje, że zmiana sposobu wykorzystania w tym okresie może być podstawą do korekty.

Natomiast dla nakładów w toku (nieoddanych do użytkowania) bieg korekty wieloletniej zwykle jeszcze się nie rozpoczyna, choć nadal ryzykowne są sytuacje zmiany przeznaczenia albo rozporządzenia efektami inwestycji – np. w przypadku sprzedaży nakładów lub składników inwestycji po zaniechaniu, zwłaszcza gdy transakcja jest kwalifikowana jako zwolniona, bo w praktyce to właśnie ona najczęściej prowadzi do sporów o korektę.

TSUE w sprawie C‑37/95, Ghent Coal Terminal wprost wskazuje, że dostawa środków trwałych w okresie korekty może skutkować obowiązkiem korekty uprzednio odliczonego VAT.

Standard dowodowy i rekomendacje proceduralne – jak zabezpieczyć odliczenie w razie sporu

Ponieważ orzecznictwo TSUE dopuszcza wymaganie obiektywnych dowodów zamiaru oraz wyłącza ochronę w razie nadużycia, kluczowe znaczenie ma dokumentacja inwestycji – zarówno na etapie jej rozpoczęcia, jak i zaniechania.

W praktyce obronę stanowiska podatnika wzmacniają w szczególności: uchwały i decyzje korporacyjne o rozpoczęciu projektu, biznesplan/analizy opłacalności, umowy z wykonawcami i doradcami, działania administracyjne (wnioski, decyzje, korespondencja), a także formalna decyzja o zaniechaniu z uzasadnieniem wskazującym obiektywne przyczyny.

Równie istotne jest również pełne udokumentowanie sytuacji po zaniechaniu projektu, tj. jednoznaczne wykazanie, co stało się z nabytymi towarami i usługami (np. likwidacja, spisanie, wykorzystanie w innym przedsięwzięciu, zbycie). To właśnie dalsze losy poszczególnych składników majątku najczęściej przesądzają, czy doszło do zmiany ich przeznaczenia lub wystąpiło zdarzenie skutkujące obowiązkiem korekty.

Dodatkowo, w przypadku inwestycji o pośrednim związku ze sprzedażą opodatkowaną (np. infrastruktura wspierająca działalność operacyjną), warto uwzględnić linię orzeczniczą TSUE zapoczątkowaną sprawą C‑126/14, Sveda. Trybunał potwierdził w niej, że prawo do odliczenia przysługuje również wtedy, gdy nabycia służą całokształtowi działalności gospodarczej podatnika — pod warunkiem wykazania istnienia związku z czynnościami opodatkowanymi.

Zapoznaj się z pełną ofertą: Postępowania podatkowe i spory sądowe